Sądownictwo
Sądownictwo
Zgodnie z Konstytucją sądownictwo w Polsce składa się z Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, wojskowych i administracyjnych.
Sądy powszechne dzielą się na wydziały z przypisanymi kategoriami spraw, lub kilka wydziałów dla tej samej kategorii spraw. W sądach apelacyjnych istnieją wydział cywilny, karny, wydział pracy i ubezpieczeń społecznych, wydział lustracyjny. Sądy okręgowe posiadają wydziały: cywilny, karny, penitencjarny i nadzoru nad wykonywanymi orzeczeniami penitencjarnymi, pracy i ubezpieczeń społecznych, gospodarczy, ochrony konkurencji i konsumentów, sąd wspólnotowy znaków towarowych i wzorów przemysłowych. W sądach rejonowych wydziały: cywilny, karny, rodzinny i nieletnich, pracy i ubezpieczeń społecznych, ksiąg wieczystych, gospodarczy, grodzki, rejestrowy Krajowego Rejestru Sądowego.
Sądownictwo powszechne dzieli się na sądy rejonowe, okręgowe, apelacyjne i Sąd Najwyższy, naczelny organ władzy sądowniczej w Polsce. Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzecznictwa, rozpatrywania protestów wyborczych oraz stwierdzania ważności wyborów do Sejmu i Senatu oraz wyboru Prezydenta, ważności referendum ogólnokrajowego i konstytucyjnego, opiniowania ustaw i innych aktów normatywnych.
Organami Sądu Najwyższego są: Pierwszy Prezes i Prezes Sądu Najwyższego, Zgromadzenie Ogólne Sędziów, zgromadzenie sędziów izby Sądu Najwyższego.
Sądy powszechne rozstrzygają wszystkie sprawy z zakresu prawa karnego, cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie zastrzeżone dla innych sądów.
Sędziów mianuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, prezesów kierujących sądami mianuje Minister Sprawiedliwości oraz Kierownicy Finansowi Sądów Rejonowych, powoływani przez Ministra Sprawiedliwości. Występują dwie instancje, co daje możliwość naprawienia ewentualnych błędów i uchybień. W Polsce obecnie istnieje 11 sądów apelacyjnych, 45 sądów okręgowych i 323 sądy rejonowe.
Sądy wojskowe dzielą się na wojskowe sądy garnizonowe, wojskowe sądy garnizonowe i Izbę Wojskową (Sąd Najwyższy).
Sądownictwo administracyjne – wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny
Prezydent
Prezydent
Według obowiązującej Konstytucji, Prezydent jest najwyższym przedstawicielem polskich władz, gwarantującym ciągłość władzy państwowej, czuwającym nad przestrzeganiem Konstytucji. Prezydent jest zwierzchnikiem Sił Zbrojnych RP.
Urząd istnieje nieprzerwanie od 1922 r., po ogłoszeniu 1 września 1939 r. stanu wojny w państwie rząd z prezydentem rozpoczęli ewakuację z kraju do Rumunii, gdzie zostali internowani. Groziło to zerwaniem ciągłości władzy państwowej, zwłaszcza że zastępca prezydenta, marszałek Rydz-Śmigły także został internowany. W tej sytuacji prezydent Mościcki ustąpił z urzędu i na mocy Konstytucji kwietniowej wyznaczył swoim następcą ambasadora w Wielkiej Brytanii, Władysława Raczkiewicza, co rozpoczęło działanie rządu na uchodźstwie w Londynie.
Ostatni prezydent RP na uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski ustąpił z urzędu w 1990 r. w związku z pierwszymi po II wojnie światowej wolnymi wyborami na urząd prezydencki. Nastąpiło przekazanie insygniów II Rzeczpospolitej Lechowi Wałęsie.
W Polsce Ludowej urząd istniał tylko w latach 1947-1952, później jego rolę przejęła Rada Państwa z Przewodniczącym Rady Państwa.
Obecnie prezydent jest wybierany na 5 lat i może być ponownie wybrany tylko raz, rozpoczyna urzędowanie w dniu złożenia przysięgi przed Zgromadzeniem Narodowym według tekstu zapisanego w Konstytucji.
Prezydent ma prawo zarządzić referendum za zgodą wyrażoną przez większość senatorów, wnioskować do Marszałka Sejmu o przeprowadzenie referendum zatwierdzające ustawę o zmianie Konstytucji uchwalonej przez parlament, może zgłosić projekt ustawy o zmianie Konstytucji.
Zarządza wybory parlamentarne i wyznacza ich termin (dzień wolny od pracy), zwołuje pierwsze posiedzenie Sejmu i Senatu, wyznacza Marszałka Seniora w Sejmie i Senacie, otwiera pierwsze posiedzenie Senatu.
Może skrócić kadencję parlamentu (fakultatywnie lub obligatoryjnie), zwrócić się z orędziem do Sejmu, Senatu lub Zgromadzenia Narodowego bez możliwości przeprowadzenia debaty (ze względu na autorytet Głowy Państwa).
Prezydent posiada inicjatywę ustawodawczą, prawo zgłaszania poprawki do ustaw przez siebie zgłoszonych, weta ustawodawczego przekazującego ustawę Sejmowi do ponownego rozpatrzenia (musi zakwestionować całą ustawę).
Przed podpisaniem może zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją.
Senat
Senat
Wywodzi się od najwybitniejszych dostojników Królestwa Polskiego, którzy stanowili radę królewską, służąc królowi pomocą w zarządzaniu państwem i rozwiązywaniu problemów. Od końca XV wieku stanowił wyższą izbę sejmu, w jego skład wchodzili biskupi katoliccy oraz wyżsi urzędnicy państwa (wojewodowie i kasztelanowie) mianowani przez króla.
Po latach zaborów instytucja ta została przywrócona w 1921 r., pomimo sprzeciwu lewicy.
Obecnie stanowi drugą izbę polskiego parlamentu, złożoną ze 100 senatorów wybieranych w wyborach powszechnych, w systemie większości względnej na 4 lata, rozpoczynające się i kończące wraz z kadencją Sejmu. W przypadku wygaśnięcia któregoś z mandatów, Prezydent ogłasza wybory uzupełniające.
Organami są Marszałek, Prezydium Senatu, Konwent Seniorów i Komisje senackie. Marszałek stoi na straży praw i godności tej instytucji, spełnia funkcje reprezentacyjne, prowadzi rozmowy z Sejmem, parlamentami zagranicznymi organami UE, ustala plan pracy Senatu, zwołuje posiedzenia, ustala projekt porządku obrad, przewodniczy obradom i czuwa nad ich przebiegiem.
Zarządza drukowanie ustaw uchwalonych przez Sejm, opinie Komisji Spraw Unii Europejskiej i innych druków senackich, po czym wręcza je senatorom. Zwołuje Prezydium Senatu i Konwent Seniorów, ocenia wykonywanie przez organy państwowe i samorządowe obowiązki wobec Senatu.
Do zadań Prezydium Senatu należy dokonywanie interpretacji regulaminu Senatu, zlecanie komisjom senackim spraw w danym zakresie, ustala zasady organizowania doradztwa naukowego na rzecz Senatu, powołuje doradców, opiniuje sprawy wniesione przez marszałka. W jego skład wchodzi Marszałek i wicemarszałkowie. Podobnie jak w Konwencie Seniorów, gdzie uczestniczą również przedstawiciele klubów parlamentarnych, poselskich oraz porozumień poselskich a z głosem doradczym Szef Kancelarii Sejmu.
Do zadań Konwentu należy opiniowanie projektu planów prac Sejmu, projekty porządku dziennego posiedzeń Sejmu, wybór organów, zadania i przebieg prac Kancelarii lub inne sprawy przekazane przez Marszałka lub Prezydium Sejmu. Zapewnia współdziałanie klubów senackich i kół senackich.
W celu rozpatrywania i przygotowywania spraw, będących przedmiotem zainteresowania tej instytucji, Senat powołuje komisje senackie, które wyrażają zdanie w sprawach przekazanych pod ich obrady przez Marszałka lub Prezydium.
Samorząd terytorialny
Samorząd terytorialny
Stanowi organizację społeczności lokalnej w ramach gminy lub powiatu, regionalnej jako województwo samorządowe, jednocześnie jest formą administracji publicznej, w której mieszkańcy tworzą wspólnotę zgodnie z prawem i w jej ramach samodzielnie decydują o realizacji zadań, potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania (budowa dróg, wałów przeciwpowodziowych, wodociągów itp.).
Nad wspólnotą i samorządem nadzór sprawuje, w ramach ustalonych przez Konstytucje, administracja rządowa. Ustawodawcza powierza samorządowi stanowienie prawa miejscowego, zadań administracji lokalnej a czasami regionalnej (samorząd województwa), a jego kontrola należy do sądów administracyjnych i powszechnych. Spory pomiędzy samorządem i administracją sądową rozstrzygają sądy administracyjne.
W Polsce większa część zadań administracyjnych jest wykonywana właśnie przez samorządy terytorialne. Artykuł 163 Konstytucji stanowi: „Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych”.
W styczniu 1999 r. wprowadzono trójszczeblową strukturę samorządu złożoną z samorządu gminnego, powiatowego i województwa.
Gminy dzielą się na miejskie, miejsko-wiejskie i wiejskie. Na ich czele stoi rada gminy, wójt, burmistrz lub prezydent miasta jako organ wykonawczy. Zadania i kompetencje gminy są dosyć szerokie, obejmują pilnowanie ładu przestrzennego i gospodarki nieruchomościami, ochronę środowiska, poprzez budowę i naprawę infrastruktury, ochronę przeciwpożarową i przeciwpowodziową do współpracy ze społecznościami innych państw.
Powiaty tworzy kilka gmin, organem władzy wykonawczej jest zarząd powiatu ze starostą, wybieranym przez radę powiatu. Istnieją także miasta na prawach powiatu, które są gminami miejskimi wykonującymi obowiązki powiatu np. Zamość, Sopot, Biała Podlaska i inne. Zamiast rady powiatu mają radę miasta kierowaną przez prezydenta. Samorząd powiatowy posiada możliwość samodzielnego wyboru swoich organów jak rady powiatu i zarządu powiatu a poprzez nie stanowienia skatów prawa miejscowego.
Samorząd województwa wybiera sejmik i zarząd województwa, które wydają przepisy prawa miejscowego. Do jego obowiązków należy wykonywanie zadań, niezastrzeżonych ustawowo dla innych organów administracji rządowej i nie naruszających samodzielności powiatu i gminy.
Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej
Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej
Uchwalona 2 kwietnia 1997 r. przez Zgromadzenie Narodowe, została zatwierdzona przez ogólnonarodowe referendum 25 maja 1997 r.
Obejmuje preambułę, opisującą okoliczności jej wydania oraz wyznaczone cele, w treści 13 rozdziałów podzielonych na 243 artykuły.
Prace nad Konstytucją rozpoczęto w 1989 r. w atmosferze głębokich zmian ustrojowych, poprzednia Konstytucja z 1952 r. była już aktem wewnętrznie niespójnym a ze względu na czas i okoliczności powstania nie była akceptowana przez większą część społeczeństwa. W związku z tym Sejm I kadencji postanowił 23 kwietnia 1992 r. o uchwaleniu ustawy o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji, powołał do życia Komisje Konstytucyjną mającą przygotować nową ustawę zasadniczą.
1 sierpnia 1992 r. uchwalono tzw. Małą Konstytucję, która regulowała stosunki pomiędzy władzą ustawodawczą, wykonawczą, określała kompetencje samorządu terytorialnego i porządkowała podstawowe zasady ustroju państwa. W pozostałych kwestiach nadal obowiązywała Konstytucja z 1952 r.
Pierwsza nowelizacja nowej Konstytucji nastąpiła 8 września 2006 r., kiedy Sejm uchwalił ustawę o Europejskim nakazie aresztowania, następnie 7 maja 2009 r. rozszerzono przesłanki biernego prawa wyborczego. Zmianę uchwalał Sejm, następnie Senat, po czym podpisywał ją Prezydent.
W Rozdziale I Rzeczpospolita, Konstytucja wprowadza zasadę dobra wspólnego, demokratycznego państwa prawnego, jednolitego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, zwierzchności narodu, bezpośredniego stosowania Konstytucji, która jest najwyższym prawem RP oraz określa stosowanie Konstytucji w odniesieniu do prawa międzynarodowego.
Rozdział drugi dotyczy wolności, praw i obowiązków człowieka i obywatela, trzeci określa źródła prawa, kolejne opisują ustrój RP (Sejm i Senat, Prezydent, Rada Ministrów, Sądy i Trybunały, Samorząd Terytorialny).
Rozdział dziewiąty odnosi się do organów kontroli państwowej i ochrony prawa, dziesiąty dotyczy finansów publicznych a szczególnie trybu uchwalenia ustawy budżetowej, powiązań Narodowego Banku Polskiego i Rady Polityki Pieniężnej ze strukturami państwowymi i ich odpowiedzialności za politykę pieniężna państwa.
Rozdział jedenasty zawiera przepisy dotyczące stanów nadzwyczajnych (wojenny, wyjątkowy, klęski żywiołowej) a dwunasty procedury związane ze zmianą Konstytucji.
Rada Ministrów
Rada Ministrów
W jej skład wchodzi Prezes Rady Ministrów i ministrowie, mogą być powoływani Wiceprezesi oraz przewodniczący określonych przez ustawy komitetów. Organizację i tryb pracy Rady reguluje Ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów oraz Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
Do funkcji Rady należy prowadzenie polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa, kierowanie administracją rządową, zapewnianie wykonywania ustaw. Rada wydaje rozporządzenia, koordynuje i kontroluje prace organów administracji rządowej, chroni interesy skarbu państwa, uchwala projekt budżetu, kieruje jego wykonaniem i uchwala zamknięcie rachunków państwowych oraz sprawozdanie z wykonania budżetu.
Zapewnia także zewnętrzne i wewnętrzne bezpieczeństwo kraju, porządek publiczny, sprawuje ogólne kierownictwo w zakresie kontaktów z innymi państwami oraz organizacjami międzynarodowymi, zawiera z nimi umowy wymagające ratyfikacji i zatwierdzenia jak również wypowiada tego typu umowy.
Sprawuje kierownictwo w dziedzinie obronności kraju, należą do niej sprawy polityki nie zastrzeżone dla innych organów lub samorządu terytorialnego.
Do organów wewnętrznych należą stałe lub tymczasowe komitety, powoływane do rozpatrzenia spraw, rady i zespoły opiniodawcze lub doradcze. Mogą zostać powołane przez Prezesa Rady Ministrów w drodze zarządzenia na wniosek członka Rady lub z inicjatywy premiera, który określa ich nazwę, skład, zakres działania i tryb postępowania.
Rada może powołać komisję do opracowania projektów kodyfikacji dziedzin prawa, z członków rządu i reprezentantów zainteresowanych instytucji i środowisk.
Przy Prezesie działa Rada Legislacyjna i Rządowe Centrum Legislacji.
Rząd powstaje na drodze procedury, według której Prezydent powołuje Prezesa Rady Ministrów w ciągu 14 dni od pierwszego posiedzenia Sejmu (lub przyjęcia dymisji poprzedniego rządu), który ma za zadanie utworzyć rząd. Premier w ciągu 14 dni ma obowiązek przedstawić skład osobowy rządu Prezydentowi, który powołuje ich i odbiera przysięgę.
Premier ma kolejne dwa tygodnie na przedstawienie Sejmowi programu działania (exposé) z wnioskiem u udzielenie wotum zaufania, które Sejm uchwala bezwzględną większością głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby członków.
Zgromadzenie Narodowe
Zgromadzenie Narodowe
Zgromadzenie jest organem konstytucyjnym składającym się z posłów i senatorów obradujących wspólnie, chociaż nie wszystkie wspólne posiedzenia zwoływane w innych przypadkach są Zgromadzeniem.
Obraduje pod przewodnictwem Marszałka Sejmu lub Marszałka Senatu. Kompetencje przyznała mu Konstytucja, są one ograniczone do kwestii związanych z Prezydentem.
Przyjmuje przysięgę od nowego Prezydenta, większością głosów może stwierdzić jego trwałą niezdolność do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia lub może postawić go przed Trybunałem Stanu (w tym czasie urząd prezydencki zostaje zawieszony), jest odbiorcą orędzia prezydenckiego bez możliwości debaty nad nim.
W 20-leciu międzywojennym Konstytucja marcowa po raz pierwszy powołała Zgromadzenie Narodowe. Wybierało prezydenta bezwzględną większością głosów i przyjmowało od niego przysięgę. Co 25 lat miało poddawać rewizji obowiązującą Konstytucję.
Konstytucja kwietniowa uchwalona w 1935 r. zniosła tą instytucję, umacniając władzę wykonawczą (głównie prezydenta) kosztem parlamentu.
Ponownie zostało wprowadzone do polskiego systemu politycznego w 1989 r., po czym 19 lipca dokonało wyboru jedynego prezydenta PRL, urzędu utworzonego jako rezultat obrad Okrągłego Stołu. Jedynym zgłoszonym kandydatem był Wojciech Jaruzelski, wybrany prezydentem. W głosowaniu wzięło udział 544 posłów i senatorów, z czego 270 głosowało za, 233 przeciw. Kandydatura była wynikiem porozumienia oddającej władzę PZPR z opozycją demokratyczną. W zamian za to premierem został kandydat opozycji
Obecnie obrady zwołuje Marszałek Sejmu na drodze postanowienia, przewodniczy im, a w razie jego nieobecności funkcję sprawuje Marszałek Senatu.
Posłowie i senatorowie są sobie równi podczas obrad, nie ma określonego harmonogramu posiedzeń, jednak Zgromadzenie działa na podstawie określonego przez siebie regulaminu.
Zwoływane jest jedynie do wypełnienia funkcji, określonej w Konstytucji, czyli odebrania przysięgi od nowo wybranego Prezydenta, orzeczenia jego niezdolności do sprawowania urzędu, oskarżenia przed Trybunałem Stanu, wysłuchanie orędzia oraz uchwalenia regulaminu Zgromadzenia Narodowego.
W latach 1992-1997, posiadało także uprawnienia dotyczące uchwalania Konstytucji.